Hücre Zarının Bir Bölümünün Büyük Resmi

Hücre Zarı Kâinatta canlı cansız her sistemin en dış	(...) Ülkü DO?ANÇAY Ülkü'nün annesi Selanikli Vasfiye Han?m Atatürk'ün
kısmına kendisine gelecek zararları önlemek için bir müdafaa sistemi konulmuştur.	annesi Zübeyde Han?m taraf?ndan evlatl?k olarak al?n?p büyütülmü?tür. Zübeyde Han?m
Eski şehirlerdeki surlar dünyanın etrafını saran atmosfer yumurtanın dışındaki kabuk	ile Selanik'e sonra ?stanbul'a oradan da Ankara'ya birlikte gelen Vasfiye
herhangi bir kamu veya özel kuruluşun girişindeki kontroller... gibi binlerce	Han?m Zübeyde Han?m ölünce de Atatürk'ün k?z karde?i Makbule Atadan'?n
örnek sayabiliriz. Canlıların en küçük birimi olan hücre süper kompleks	yan?nda kalm??t?r. Daha sonra evlenen Vasfiye Han?m'?n do?an k?z çocu?una
bir yapıya sahiptir. Hücrenin dış kısmını saran hücre zarı tıpkı	Atatürk daha yüzünü görmeden "Ülkü" ad?n? koymu?tur. Ülkü büyüdükçe Atatürk'ün
bir ülkenin sınırlarını bekleyen askerleri ve gümrük kapıları gibi madde	ona olan sevgisi de büyümü?; onu yurt gezilerinde yan?nda götürmeye
alışverişinde kontrol kapısı görevini yerine getirir. Hücreyi sarmalayan zar; yağ	ba?lam??t?r. Atatürk Ülkü'nün özellikle ya??na göre olgun davran??lar?ndan ve zekas?ndan
protein ve karbohidratlardan meydana gelmiştir. Fosfolipid dediğimiz yağ tabakasının iki	çok etkilenmi?tir. Atatürk öldü?ünde Ülkü be?buçuk ya?lar?ndayd?. (...)
kısmı vardır. Birincisi fosfat kısmıdır ve su tutucu özelliğe sahiptir.	Afet ?NAN (1908-1985) Atatürk 11 Ekim 1925'te ?zmir'e geldi?inde birçok
İkincisi lipid kısmı olup su itici özelliğe sahiptir. Fosfolipidlerin hücre	kurumun yan? s?ra okullar? da gezerek konu?malar yapt?. Yine o
zarındaki dizilişte su tutucu fosfat kısmı hücrenin iç ve dış	günlerde ?zmir ilkokullar?ndan birinde bir toplant?da Afet Han?m'la kar??la?t?. Afet
yüzünde dışa bakacak şekilde dizilmişlerdir. Neden böyle bir diziliş olmuştur?	?nan ilkö?renimini Eski?ehir'in Mihal?çç?k ilçesinde Ankara ve Biga'da tamamlad?ktan sonra
Çünkü hücrenin % 70'i sudur. İhtiyaçtan dolayı suyun devamlı olarak	Bursa K?z Ö?retmen Okulu'nu 1925 y?l?nda bitirmi?tir. ?lk görevine 17
hücreye girip çıkması lâzımdır. Buna istinaden fosfolipidlerin fosfat bölümü dıştadır.	ya??ndayken babas?n?n görevi gere?i bulunduklar? ?zmir'de Reddi ?lhak ?lkokulu'nda ba?lam??t?r.
Fosfat bölümü içte olsaydı ne olurdu? Su itici olan lipidler	Atatürk Afet ?nan'?n ailesinin Makedonya kolunu tan?d???ndan kendisinin meslek ve
suyu iterdi hücre zarıyla yakın temas kuramayan su hücreye giremez	durumu ile ilgilenir. Afet ?nan'?n iste?i ö?renimini sürdürmek ve yabanc?
hücrede kimyevî reaksiyonlar gerçekleşemez ve bütün canlılık tehliaaae girerdi. Hücrenin	dil ö?renmektir. Bunun yerine getirilmesi için Atatürk Afet ?nan'?n babas?
ilk koruyucu basamağı olan zarda fosfolipidlerin dizilişiyle canlıya bir hayat	ve annesi ile görü?erek kendisini o y?l ?sviçre'nin Lozan ?ehrine
bağışlanmıştır. Hücre içi Proteinler Zarın dış yüzeyinde bulunan karbonhidratlar eksi	Frans?zca ö?renmeye gönderir (1925 - 1927). Sonra ?stanbul'da Frans?z K?z
yüklü ve hücre zarına gevşek bağla bağlıdırlar. Eksi yüklü oldukları	Lisesi (Notre Dame de Sion)nde bu ö?renimini sürdürür (1928-1929). Ortaö?renim
için diğer negatif yüklü maddeleri iterler ayrıca karbonhidratların çoğu reseptör	tarih ö?retmenli?i s?nav?na girerek ö?retmenlik belgesini al?r ve Ankara Musiki
(alıcı) görevi yaptıklarından insülin gibi maddeleri bağlarlar ve hücre içinde	Ö?retmen Okulu'na Tarih ve Yurt Bilgisi ö?retmeni olarak atan?r (1929-1930).
bir enzimin harekete geçmesine (aktivasyonuna) sebep olurlar. Herhangi bir sebeple	Türk Tarih Kurumu'nun kurulu? çal??malar?nda yer alm?? ve orada uzun
kanımıza geçen bir madde hücre zarına geldiği zaman elini kolunu	y?llar Asba?kanl?k yapm??t?r. Ankara Üniversitesi Türk ?nk?lap Tarihi Enstitüsü'nün de
sallayarak hücre içine giremez. Büyüklüğüne kimyevî yapısına faydalı veya zararlı	müdürlü?ünü yapm??t?r. Akademik çal??malar?na devam eden Afet ?nan 1938'de lisans
oluşuna göre muameleye tabî tutulur. Meselâ: Herhangi bir bakanlığa girip	1939'da doktora çal??malar?n? tamamlayarak 1942'de doçent ve 1950'de de profesörlü?e
orada işinizi takip etmek isterseniz kolunuzu sallayarak giremezsiniz. Yabancı iseniz	yükselir. Prof. Dr. Afet ?nan'?n Atatürk ve Türk tarihi ile
kimliğinize bakarlar üstünüzü ararlar; şüphe uyandırırsanız sizi tutuklar veya bakanlığın	ilgili birçok yay?n? bulunmaktad?r. 8 Haziran 1985 tarihinde ölmü?tür. Atatürk
kapısından içeri almazlar. Fakat öyleleri de vardır ki; bakan müsteşar	vasiyetnamesinde Afet ?nan için; "ya?ad??? müddetçe ?imdilik (?imdiki halde) ayda
ve tanınmış bürokrat veya emniyet görevlisidir ki bunlara hiç kimlik	800 lira verilecektir" diye vasiyette bulunmu?tur.
sorulmaz; rahat girip çıkarlar. Eğer bir başka bakanlıktan ayda yılda
bir evrak getirip götüren memuru kapıdaki görevli tanımazsa içerideki ilgili
kişiye telefon açar ilgili "gönderin!" derse içeri gönderilir. Bu bir
kurumun emniyeti için gerekli uygulamadır. Misâldeki gibi hücrenin zarına kadar
gelen maddeler hücre zarında beş çeşit muameleye tâbi tutularak içeri
alınırlar. 1. Basit süzülmeyle (difüzyon) geçiş: Hücre duvarını oluşturan yağ
tabakasından ve proteinler arasındaki por denilen deliklerden geçiştir. Porlardan su
üre ve suda erimiş maddeler geçer. Hücrelere su devamlı girip
çıkmaktadır. Suyun görevi hayatî olduğundan engelsiz ve enerji harcamadan girip
çıkması lâzımdır. Meselâ Na+ (sodyum) ve K+(potasyum)un girip çıkması için
enerjiye ihtiyaç vardır. Eğer enerji gerektiren aynı olay su için
olsaydı vücudumuza aldığımız enerji yeterli olmayacaktı. Çünkü kanımızda bulunan 25
trilyon alyuvarın bir tanesinde bile saniyede giren çıkan suyun miktarı
alyuvarın yüz katıdır. Bu giriş çıkışı vücudun bütün hücreleriyle çarpıp
dakikaya saate güne ve yıla çevirirsek bir insanın ömrü boyunca
ihtiyaç duyacağı enerjiyi rakamlarla ifade etmekte zorlanırız. Su ve ürenin
enerji harcamadan geçeceği kadar küçük delikleri hücre zarına yerleştiren Kudret
bize bir hayat daha bağışlamıştır. Yine yağda eriyen maddeler ayrıca
O2 (oksijen) CO2 (karbondioksit) azot alkol gibi maddeler de hücre
zarının yağ tabakasından hiçbir enerji harcamadan kolaylıkla geçerler. Düşünün ki
her an alınmasına ihtiyaç duyduğumuz oksijenin atılmasına ihtiyaç duyduğumuz karbondioksitin
ve diğerlerinin giriş-çıkışı Na+ ve K+ gibi enerji gerektirseydi yine
rakamlara sığmayan bir enerji miktarı lâzım olacaktı. Gözeneklerden alınan su
çıkarılan üre yağlardan girip çıkan O2 CO2 azot ve alkol
suda ve yağda eriyen maddeler enerjisiz geçiş şekilleriyle bir Tasarımcı'nın
elini açıkça göstermektedirler. Çünkü gereklilikleri çok fazla önemleri hayatiyet derecesinde
ve geliş gidişleri masrafsız maddelerdir. Vücut acil durumlarda hücre porlarını
genişleten hormonları (antidiüretik hormon=ADH) salgılayarak ihtiyacı kadar suyu hücrelerine alabilir
ve üreyi dışarı çıkarır. Gerekirse bu yolla Na+ hücre içinde
kalırken K+ hücre dışına geçer. Eğer su ve diğer maddelerin
geçtiği delikler küçük değil de büyük olsaydı Na+ K+ proteinler
bakteriler bu deliklerden kolaylıkla geçecek ve hücre işgale uğrayıp yine
hayatiyetini kaybedecekti; bu durumda hücreye 1 sn'de hücrenin 100 katı
kadar girip çıkan su girip çıkamayacaktı. Porlarda artı yüklü proteinler
bulunmakta ve Na+ K+ gibi artı yüklü maddeleri itmektedir. Meselâ
bir elinizi bilmeden ateşe değdirdiğinizde hemen sinir hücreleri arasında iletim
gerçekleşir. Bunun için asetilkolin denen madde salgılanır ve eksi yüklü
06 nanometre çapında bir kanal hücre zarında açılır; yüksek moleküller
ve artı yüklü iyonlar hücreye rahatlıkla girip çıkar. Hücre dışındaki
kapı açılınca Na+ içeri girer içerideki kapı açılınca K+ dışarı
çıkar ve içeriye girene kadar hücre dışındaki hücreler arası sıvıda
bekler. Böylece uyarı sinirden sinire iletilmiş olur. Ateşe dokunmayla beyne
giden uyarı aynı yolla geri gelir ve ateşten elimizi aynı
saniye içinde geri çekeriz. 2. Kolaylaştırılmış süzülmeyle (difüzyonla) geçiş: Herhangi
bir taşıyıcı aracılığı ile olan geçiştir. Burada taşınacak molekülü taşıyacak
bir protein vardır. Taşıyıcı proteinin üzerinde taşınacak maddenin bağlanacağı kısım
vardır. Taşınacak madde bağlanınca taşıyıcı proteinde şekil değişikliği olur ve
içte kapalı olan hücre kanalının ucu açılır ve molekül buradan
içeri girmeye başlar. Proteine zayıf bağlandığı için hücre içine yakın
bir yere geldiğinde termal hareketle protein molekülden ayrılır ve molekül
hücre içine girer. Kolaylaştırılmış difüzyonla taşıma yüksek konsantrasyondan alçak konsantrasyona
doğru olur. Kolaylaştırılmış difüzyon hücrenin içinde ve dışındaki basınç ve
konsantrasyon farkıyla elektrik yük verilmesiyle ve osmolarite ile hücrenin içinden
dışına veya dışından içine su gitmesidir. Böylece hem hücre içine
hem de hücre dışına doğru difüzyon (geçiş) sağlanır ve basınç
farkı ozmotik tesire karşı koyacak dereceye gelene kadar devam eder.
Böylece hücrenin şişerek ya da büzülerek yok olması önlenmiş olur.
Tuzlu bir şey yediğimiz zaman hücre dışında bol miktarda tuz
bulunur. Hücre içindeki su hücre dışına çıkar. Bundan dolayıdır ki
çok tuzlu yiyenlerin ellerinde gözlerinde şişlikler oluşur. Daha sonra vücut
tansiyonu düzenleyici sistemleri harekete geçirerek fazla tuz ve suyu dışarı
atar. Glikoz ve aminoasitlerin çoğu kolaylaştırılmış difüzyonla taşınır. Hücrenin çok
fazla glikoza aminoasite ve karbonhidratlara ihtiyacı olacağı zaman insülin salgılanır.
Hücre içine glikoz taşınması 15-20 kat daha artar. 3. Aktif
taşımayla geçiş: Bu tip taşıma yokuş yukarı yük taşımaya benzetilebilir.
Bir insan yokuş yukarı ya da merdiven çıkarken nasıl enerjiye
ihtiyacı artarsa aktif taşımanın olması için de bu geçişe has
enzimlerle birlikte enerjiye ihtiyaç vardır. Bundan dolayı bu şekilde geçişe
bir örnek Na+K+(sodyum-potasyum) pompasıdır. Nasıl bir kuyudan tulumba ile suyu
dışarıya çıkarmak için enerjiye ihtiyaç vardır. Aynı şekilde Na K
Ca C Fe N iyot urat iyonları çeşitli aminoasitler ve
çeşitli şekerler için de aktif taşıma gereklidir. Günlük hayatta beynimizden
gelen emirle dış ve iç organlarımızdaki her türlü fonksiyonun yapılması
hücrede bazı kontrol mekanizmalarının işlemesi hücre reaksiyonlarının olabilmesi için K+
Mg++ fosfat sulfat hücrenin iç kısmında fazla olmalıdır. Yine hücrenin
dış kısmında ise Na+ Ca++ ve bikarbonat fazla olmalıdır. Bunlar
eğer aktif taşıma ile geçmeselerdi bunların geçeceği özel delikler olsaydı
su üre O2 CO2 gibi enerjisiz rahat girip çıksaydı hücre
içinde ve dışında iyonlar eşit olur adele kasılması olmadığı için
kaslarımızla hiçbir iş yapamazdık ağzımıza giren bir lokmayı hissedemezdik tükürük
salgısı salgılanamazdı mide hazım için HCl salgılayamazdı yemek borusu kasılarak
besinleri mideye gönderemezdi mide besinleri bulamaç haline getiremezdi. Onikiparmak bağırsağına
besinler geçemezdi pankreas enzimlerini salgılayamazdı besinler kana emilemezdi tansiyon ayarlanamazdı
kan pompalanamazdı beyin çalışmazdı vücut fonksiyonlarına ait her türlü görev
görülmezdi. Özetle hayat olmazdı işte hücrenin hayatî fonksiyonlarının devam etmesi
bütün organların fonksiyonlarını yapmasına bağlıdır. Bu da sinir sisteminin emirleriyle
çalışmasıdır ki bunu da yaptıracak sodyum-potasyum pompasıdır. Bu kadar mucizevî
hâdiseleri akılsız ve şuursuz sodyum ve potasyum atomlarına vermek her
halde akıllı bir insanın yapacağı bir iş değildir. Bu atomları
icraatına perde yaparak bize hayatımızı bağışlayan kudreti ve ilmi sonsuz
Rabbimizden başka kim olabilir? 4. Pinositoz'la geçiş: Özellikle büyük moleküllü
protein ve kuvvetli elektrolit çözeltileri hücre duvarına dokunduğu zaman hücrenin
özel bir geçiş şekli olan pinositoz reaksiyonu oluşur. Çok büyük
proteinler basit bir temasla hücre zarına dokunur (A). Hücre zarına
dokunan proteinler hücre yüzey gerilimini değişikliğe uğratır ve hücre zarı
proteinleri içine alacak şekilde içe kıvrılma (invaginasyon) oluşur (B). Zarın
keseyle bağlantılı kısmı zardan ayrılarak sitoplazmanın derinliklerine götürülür ve orada
gereken yapılır. Hücre zarına gelen fakat hücreye faydalı basit ve
aktif geçişle geçemeyen maddeler bu yolla geçerler. 5. Fagositoz'la taşınma:
Aynı pinositoz gibidir. Fakat dışarıdan alınan maddeler hücreye ve dokulara
zararlı maddelerdir. Bakteri virüs hücre parçaları ölü dokular ve büyük
zararlı parçalar bu yolla alınır ve hücre içinde (lizozom adı
verilen parçalayıcı maddeler tarafından) parçalanır ve hücreye faydalı kısımları alınır
kalıntı zararlı maddeleri boşaltım sistemlerinden atılacak hale getirilerek hücreden dışarı
atılır. Meselâ bir yeriniz bir tarafa çarpsa morarsa sonra siyahlaşma
olsa o bölgedeki ölü dokular bu metotla alınıp yok edilir
ya da mikrobik bir hastalığa yakalansanız yine hücreler bu metotla
mikropları alıp bünyesinde yok ederler. Vücudumuzun solunum dolaşım sindirim sisteminden
geçerek gelen her değişik maddeye göre geçiş yolu düzenlenmiştir. Dışarıdan
yani dış âlemden sindirim yoluyla gelecek maddelerin muhtevasını hücrenin kendisinin
bilip dizayn etmesine imkân olmadığına göre bunu yapanın ilmi ve
kudreti önünde hürmet ve muhabbetle eğilmek gerekir. 1) Su oksijene
glikoza veya bunların atım maddelerine üre ve CO2'e enerji harcamamak
için basit geçiş yolunu nasıl oluşturmuştur? 2) Dışarıdan zararlı maddelerin
geleceğini nasıl bilmiş de hücre içinde lizozom (parçalayıcı) enzimleri hazırlamış
ve içeri almak için fagositoz geçiş yolunu geliştirmiş? 3) Hücrenin
zarına geleceklerin faydalı ve zararlı olduğunu anlamak için nasıl reseptörler
ve taşıyıcılar yerleştirmiş? 4) İşitme duyma yürüme yeme içme ...
vb binlerce fonksiyonun oluşması için neden hücre dışında Na+142 meq/lt
de tutmuş hücre içinde K+ 140 meq/lt de tutmuş diğer
maddeler de aynı şekilde olmak şartıyla böyle ince ayarı hücre
nasıl yapmış? 5) Tesadüf veya hücrenin plânıyla bu geçiş yolu
neden 1 2 3 4 de kalmadı her maddeye göre
hücre zarında geçiş şekli düzenledi? 6) Hücrenin içini asidik dışını
bazik dereceye ayarlamazsanız bütün hayatî fonksiyonlar durur. Nasıl hücre hücre
dışı pH'sını 74 hücre içi pH'sını 70 olarak ayarladı? Spor
müsabakasında biletliyi biletsizi idareciyi gazeteciyi ayırt etmek için stadyumların giriş
kapısına güvenlik ve kontrol elemanı bulundurulur. Bunun gibi dünyadan bedenimize
giren besin gaz mikrop ve zararlı parçacıkları vücudumuza yararlı hale
gelmesi için hücre içine ve dışına taşıma şekillerinin mükemmel tasarımını
hücrenin kendisine ya da tesadüflere vermek bin derece akıldan uzak
değil midir? Büyük bir zatın dediği gibi: "Her nefes alıp
vermede ve her lokma yutmada bize bir hayat veriliyor." Sadece
hücre zarında yağların proteinlerin karbonhidratların dizilişiyle taşıma yollarındaki çeşitliliğiyle yerleştirilen
taşıyıcı ve taşıyıcılarla tasarruf edilen enerjiyle bize binlerce hayat veriliyor.
Tasarımı yoktan yapanı tanımak bilmek sevmek şükretmek de bize düşüyor.
Kaynak -Arthur C. Guyton M.D. Medical physiology 2001.

nukro